Μια ξεχωριστή επίσκεψη στον Γράμμο και στο Βίτσι όπου γράφτηκαν μερικές από τις σημαντικότερες σελίδες της ιστορίας του επαναστατικού κινήματος της χώρας μας, πραγματοποιήθηκε το 4ήμερο από τις 25 μέχρι τις 28 Οκτωβρίου 2025, που διοργάνωσε η ΤΟ ΕΒΕ Αθήνας του ΚΚΕ για προσκύνημα και διδαχή από την ηρωική δράση του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας.
Επίσκεψη τιμής και μνήμης στα μνημεία και τα μουσεία που δημιουργήθηκαν από το Κόμμα στην περιοχή, εκεί που κορυφώθηκε η τρίχρονη εποποιία του ΔΣΕ, εκεί που διαδραματίστηκαν κορυφαίες στιγμές της ταξικής πάλης στην Ελλάδα, εκεί που ήταν το κέντρο της Ελεύθερης Ελλάδας. Εκεί ακόμα και σήμερα συναντάς τα ίχνη των μαχητριών και των μαχητών του ΔΣΕ ολοζώντανα. «Αισθάνεσαι μέρος αυτού του αγώνα, ψηλώνεις ένα μπόι για τη λαμπρή αυτή κληρονομιά, διδάσκεσαι για τη συνέχεια και την ολοκλήρωση των ιδανικών των δεκάδων χιλιάδων μαχητών και μαχητριών του, που έδωσαν αφειδώλευτα τη ζωή τους» ανέφεραν σύντροφοι που συμμετείχαν στην επίσκεψη.
Ήταν μια επίσκεψη ενεργούς μνήμης στα χνάρια εκείνων, που αποτελούν πηγή έμπνευσης στις σύγχρονες συνθήκες της ταξικής πάλης, Εκεί που ανοίγουν δρόμοι γνωριμίας και προσέγγισης με την ιστορία του ΚΚΕ, εφόδια για παραπάνω μελέτη και διεξαγωγή συμπερασμάτων. Μακρύ ταξίδι, 550 χιλιόμετρα να πας, άλλα τόσα να γυρίσεις κι ενδιάμεσα πάνω από 350 χιλιόμετρα σε εσωτερικές διαδρομές. Άξιζε τον κόπο; Άξιζε και με το παραπάνω κάθε στιγμή αυτού του ταξιδιού.
Το πρόγραμμα της πρώτης ημέρας άρχισε κατά την διάρκεια της διαδρομής, από την περιοχή της Ξυνιάδας, στο Δερελί της Φθιώτιδας, απ’ όπου ξεκίνησε η μεγάλη πορεία των αόπλων για να φτάσει εν μέσω μαχών στον Γράμμο, την Ομβριακή όπου ο Μπελής με την πρώτη ανταρτοομάδα ξεκίνησαν τη δράση τους στα ανατολικά Άγραφα έως ότου να ενωθούν με τις δυνάμεις του Διαμαντή και να συγκροτήσουν το Αρχηγείο Ρούμελης του ΔΣΕ, καθώς και την Τσούκα (σημερινό Φωτεινό) όπου τον Οκτώβρη του 1946 συγκροτήθηκε το Γενικό Αρχηγείο του ΔΣΕ και ο Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας.
Ο Γράμμος ήταν ακόμα μακριά, όμως από δω άρχισαν οι επιχειρήσεις του αστικού στρατού. Το σχέδιο «Χαραυγή» που ξεκίνησε από τη Ρούμελη και εξελίχθηκε σε σχέδιο «Κορωνίς» στο Γράμμο, με στόχο να εγκλωβιστεί ο ΔΣΕ στα σύνορα από τις ξένες και εγχώριες δυνάμεις της αστικής τάξης, αντί να ολοκληρωθεί σε 7 μέρες, βασίλεψε μετά από 75 μερόνυχτα μαχών, με τις δυνάμεις του ΔΣΕ να σπάνε τον κλοιό και να περνάνε στο Βίτσι.
Ο Κώστας Χατζηδαμιανός μέλος του ΓΠ Δυτικής Μακεδονίας του ΚΚΕ, τους υποδέχθηκε στο φιλόξενο Νεστόριο στο Μουσείο ΕΑΜ – ΕΛΑΣ – ΕΠΟΝ – ΔΣΕ, σε ένα κτίριο που είναι δωρεά στο ΚΚΕ από τον Χάρη Τουτούνη στη μνήμη των αγωνιστών γονιών του, όπου και τους ξενάγησε.
Στο εσωτερικό του Μουσείου ξεδιπλώνεται μέσα από πυκνές αναφορές όλη η περίοδος από το 1940 ως το 1949, βήμα – βήμα κάθε ηρωική στιγμή. «Πόσο πολύ υλικό, τι να προλάβεις να δεις, να μελετήσεις σε μια ξενάγηση» λένε οι συμμετέχοντες.
Στη γωνιά της αίθουσας προσομοιώνεται το γραφείο του Π. Κόκκαλη, στο βουνό, υπουργού Υγείας της Προσωρινής Δημοκρατικής Κυβέρνησης και πάνω στον τοίχο, ένας άλλος τοίχος με γραμμένο ένα σύνθημα. Πρόκειται για το τμήμα ενός τοίχου από παλιό σπίτι πάνω στον οποίο είναι γραμμένο από τις 28 Οκτώβρη του 1948 το σύνθημα «ο ΔΣΕ είναι ατσαλένιος».
Στο κέντρο δεσπόζει η αποτρόπαια εικόνα μιας βόμβας ναπάλμ που με την χορηγία των Αμερικανών για πρώτη φορά δοκιμάσθηκε στις επιχειρήσεις του Στρατού της περιοχής ενώ έξω από το κτίριο αποτυπωμένα σε χαλύβδινες επιφάνειες τα ονόματα των νεκρών του αγώνα από όλα τα χωριά της περιοχής.
Από τη Φλώρινα στο Βίτσι και την περιοχή της Πρέσπας
Στην ομορφιά και τα χρώματα του φθινοπωρινού τοπίου, αναλογιζόμενοι πως κάθε σπιθαμή αυτής της γης είναι ποτισμένη από το αίμα των μαχητών του ΔΣΕ, τη δεύτερη μέρα η επίσκεψη συνεχίζεται από τη Φλώρινα για το Βίτσι και την περιοχή της Πρέσπας.
Κατά τη διάρκεια της διαδρομής, είναι ποταμός οι πληροφορίες για τον συντεταγμένο ελιγμό στο Βίτσι. Για το πως από ένα στενό πέρασμα δίνοντας μάχη πέρασαν οι μαχητές του ΔΣΕ τον Αύγουστο του 1948 από τον Γράμμο στο Βίτσι κι εκεί που ο αστικός στρατός πανηγύριζε για τη νίκη του, νέο μέτωπο άνοιγε. Αντίστοιχα, εξιστορείται πως το Σεπτέμβρη, έγινε η μεγάλη μάχη στο Μάλι Μάδι, με πανωλεθρία για τον αστικό στρατό, οι στρατηγοί του οποίου έφτασαν στο σημείο να στήσουν εκτελεστικά αποσπάσματα στις πύλες της Καστοριάς όπου έφταναν πανικόβλητοι οι φαντάροι του…
Στην Καλλιθέα, στο Μουσείο που είναι αφιερωμένο στο ΕΑΜ, στον ΕΛΑΣ, στον ΔΣΕ, οι επισκέπτες βρίσκονται στην καρδιά της Ελεύθερης Ελλάδας» και που παρέμεινε έτσι από την έναρξη της Κατοχής, το 1941 ως και το τέλος των μαχών του 1949. Στον περίβολο του παλιού σχολείου που παραχωρήθηκε από την κοινότητα για το Μουσείο, τα 1.450 ονόματα των νεκρών απ’ όλα τα χωριά της περιοχής. Σύντομη αναφορά στις τελευταίες μάχες του 1949, για τις εγκαταστάσεις του ΔΣΕ στη περιοχή, τη σχολή πυροβολικού, τις αποθήκες, τον χώρο εκπαίδευσης της Σχολής Αξιωματικών του Γενικού Αρχηγείου, την περίφημη ΣΑΓΑ, τον καταμερισμό των εργασιών στα χωριά της περιοχής.
Δεκάδες ντοκουμέντα στις αίθουσες του Μουσείου. Απέραντο υλικό και για τις δύο περιόδους, και για την ΕΑΜική περίοδο και για την περίοδο του ΔΣΕ. Φωτογραφίες και από τα χωριά που δεν υπάρχουν πια, που τα ισοπέδωσε το μίσος της αστικής τάξης για αυτούς που την ρεζίλεψαν.
Το ταξίδι συνεχίζεται στα Ελληνοαλβανικά σύνορα. Μπροστά είναι οι κορυφογραμμές που τα οριοθετούν, μέσα από το χωριό Πύλη, που απέναντι από την χαράδρα ήταν η έδρα της Προσωρινής Δημοκρατικής Κυβέρνησης και στο βάθος της ρεματιάς ήταν η έδρα της ΚΕ του ΚΚΕ.
Επόμενη στάση στον Πυξό. Εκεί όπου κάποτε ήταν ένα ολόκληρο χωριό, που η αστική τάξη φρόντισε μετά το τέλος των μαχών να το εξαφανίσει από τον χάρτη. Δεν έμεινε πέτρα πάνω στην πέτρα. Υπάρχει όμως το μεγάλο μνημείο που έστησε το ΚΚΕ σε μνήμη της 1ης Πανελλαδικής Συνδιάσκεψης των γυναικών της ΠΔΕΓ που έγινε εδώ το Μάρτη του 1949. Συγκεντρώθηκαν γυναίκες μαχήτριες του ΔΣΕ από τη Ρούμελη, τη Θεσσαλία και άλλες περιοχές της Ελλάδας, ενώ ήρθαν και αντιπροσωπείες από τις σοσιαλιστικές χώρες. Μαχήτριες που αναδείχθηκαν σε διοικητές διμοιριών – λόχων, πολιτικοί επίτροποι Λόχων, Τάγματος. Εκατοντάδες μαχήτριες υπαξιωματικοί και αξιωματικοί παρασημοφορήθηκαν με μετάλλια ανδρείας και με το μετάλλιο «Ηλέκτρα».
Στο χώρο στέκει λαμπρό ένα μνημείο που έστησε η ΚΕ του ΚΚΕ και πλαισιώνεται με σειρά ενημερωτικών ταμπλό.
Τελευταία στάση της ημέρας στο χωριό Κώττας όπου οι συμμετέχοντες έφτασαν με πορεία και συνθήματα στον ομαδικό τάφο για τους νεκρούς του ΔΣΕ των τελευταίων μαχών του 1949. Μια μαρμάρινη πλάκα στην είσοδο του περιφραγμένου χώρου γράφει: «Τιμημένοι νεκροί του ΔΣΕ στο Νεκροταφείο Κώττα και στα γύρω υψώματα βρίσκονται θαμμένοι – άταφοι εκατοντάδες μαχητές και μαχήτριες του ΔΣΕ που έπεσαν στις τελευταίες μάχες στο Βίτσι από 1 έως 15 Αυγούστου του 1949. Στη μνήμη τους η ΚΕ του ΚΚΕ στον χώρο του ομαδικού τάφου έστησε μνημείο για να τιμηθούν οι ηρωικοί σταυραετοί μας!».
Στη μέση του χώρου, σε μία από τις στήλες του μνημείου που είναι χαραγμένη η φράση: «το λουλούδι που σας στέρησαν» τοποθετήθηκαν συμβολικά μερικά γαρύφαλλα υπακούοντας στην παρότρυνση αυτή.
Ο αστικός στρατός παράχωσε σε αυτό το σημείο, έξω από το επίσημο νεκροταφείο του χωριού, τους νεκρούς μαχητές του ΔΣΕ και για χρόνια κανείς δεν ήξερε τίποτα γι’ αυτό. Ώσπου τα γελάδια άρχισαν με τα πόδια τους να βγάζουν στην επιφάνεια τα οστά! Το ΚΚΕ ανέλαβε δράση. Και σήμερα στέκει ένα λαμπρό μνημείο με τα ονόματα όλων των νεκρών σε παράταξη.
Στο Γράμμο και στη Νοσοκομειούπολη του ΔΣΕ
Την τρίτη μέρα το πρόγραμμα περιλαμβάνει επίσκεψη στο Γράμμο. Από τις 7 το πρωί είναι όλοι στο πόδι…
Οι συμμετέχοντες φοράνε μποτάκια, αδιάβροχα και είναι αποφασισμένοι να επισκεφθούν το Νοσοκομείο στο Γράμμο ότι καιρό και να κάνει. Άλλωστε στην περιοχή ο καιρός είναι απρόβλεπτος. Πράγματι στη διαδρομή από τη Φλώρινα ως το Νεστόριο και το Λιανοτόπι, πιάνει μπόρα. Σύντομη στάση γίνεται στο Νεστόριο. Τριγύρω ένα σωρό ξακουστές κορφές. Στο κέντρο το 2520, η τρίτη ψηλότερη κορφή. Δίπλα του η Σκίρτση και παραδίπλα η Κιάφα. Αναφορά για τις μάχες των τελευταίων πέντε ημερών, το 1949, και για κείνη την ομάδα που έμεινε πίσω να κρατήσει την άμυνα ώστε να μπορέσει το σύνολο των δυνάμεων του ΔΣΕ να φτάσει στο πέρασμα της Μπάτρας. Για τη βαρβαρότητα του αστικού στρατού που δεν διστάζει να εκτελέσει ψυχρά μαχητές του ΔΣΕ ξεγελώντας τους. Για τον νεολαίο μαχητή που ανέλαβε να παραδώσει στο Τάγμα τα κομματικά βιβλιάρια ώστε να γίνει γνωστό ποιοι είναι αυτοί που έπεσαν μέχρι ενός με το όπλο στο χέρι. Η συγκίνηση μεγάλη…
Επόμενη στάση, εν μέσω βροχής, στο Λιανοτόπι και πορεία προς το Νοσοκομείο. Σε όλη τη διαδρομή, υπάρχουν, μέσα από τα ταμπλό του πρωτότυπου υπαίθριου Μουσείου που έχει στηθεί εκεί, οι μορφές των μαχητών και μαχητριών. Οι γυναίκες που κουβαλούν στους ώμους τους τραυματίες, η φρουρά του νοσοκομείου, ο Πέτρος Κόκκαλης πλαισιωμένος με μαχητές και προσωπικό του νοσοκομείου, πως στήθηκε με την ακούραστη δουλειά των κατοίκων της περιοχής για τα τμήματα, το χειρουργείο, τις κλίνες ακόμα και τη γεννήτρια στο ποτάμι για την παραγωγή ρεύματος.
Ο σύντροφος Δημήτρης Γόντικας, μέλος της ΚΕ του ΚΚΕ, μεταφέρει το κλίμα από τις μέρες που φίλοι και σύντροφοι από το Νεστόριο και την οργάνωση Δυτικής Μακεδονίας του ΚΚΕ εντόπισαν το σημείο. Την τεράστια κινητοποίηση που ακολούθησε, τους επιστήμονες και τις μεγάλες ομάδες συντρόφων που πρόσφεραν εθελοντική δουλειά ώστε να αναδειχθεί ο χώρος να πάρει τη μορφή που έχει σήμερα.
Η μάχη που έδωσε ο ΔΣΕ, ήταν τόσο ηρωική, όσο ηρωικός ήταν και ο σκοπός του. Αυτό είχε την αντανάκλαση του σε όλες τις πτυχές λειτουργίας του ΔΣΕ. Μία πτυχή αυτού του ηρωισμού, ήταν και η υγειονομική υπηρεσία! Η πρόνοια να υπάρχουν χειρουργεία εκστρατείας για να περιθάλπουν καταρχήν οι τραυματίες, η μεταφορά τους κατόπιν στο νοσοκομείο και η ανάρρωσή τους μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα. Ένας συνδυασμός ιατρικής φροντίδας και ψυχικής δύναμης.
Μέσα στα μονοπάτια φαίνεται η τεράστια δουλειά του ΚΚΕ σε κάθε σημείο για να αναδειχθεί η ιστορική σημασία του τόπου, σε όλο το πλάτος και το μήκος του Νοσοκομείου, καθώς και του νεκροταφείου που βρέθηκε πρόσφατα.
Το Νοσοκομείο του ΔΣΕ, είναι ένα συγκλονιστικό κατόρθωμα, τόσο από την άποψη κλίμακας και μεγέθους καθώς δεκάδες θάλαμοι εκτείνονται σε ζώνες μέσα στο δάσος, όσο και από την άποψη χρόνου μιας και κατασκευάστηκε σε μόλις δύο μήνες. Αποτελεί σπάνιο δείγμα μόνιμης υποδομής σημαντικού μεγέθους που κατασκεύασε από το μηδέν ο ΔΣΕ στον Γράμμο κατά τα 3 χρόνια της δράσης του.
Η Υγειονομικής Υπηρεσίας του ΔΣΕ είναι ένας ακόμα άθλος του ΔΣΕ. Το μαρτυρούν οι στήλες με τις φωτογραφίες από τα χειρουργεία και τους θαλάμους, εκεί που νυχθημερόν γινόταν πραγματικότητα το θαύμα του Γράμμου. Τα στοιχεία είναι συγκλονιστικά. Μόλις το 2% των ασθενών έμειναν μόνιμα ανάπηροι, ενώ πάνω από τους μισούς τραυματίες κατάφεραν να επιστρέψουν στα «θέατρα» των αιματηρών μαχών μέσα σε έναν μήνα από τη νοσηλεία τους. Η θνησιμότητα των τραυματιών από τραύματα κρανίου που χειρουργήθηκαν έφτασε μόνο το 10%, ενώ στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο έφτασε το 45% και στον Α’ το 80%.
Κάτω από αυτές τις συνθήκες τα χειρουργεία λειτουργούσαν με ρεύμα ώστε να μπορούν να γίνονται επεμβάσεις και την νύχτα. Το ρεύμα τα έπαιρναν από έναν αυτοσχέδιο υδροηλεκτρικό σταθμό που έφτιαξαν οι μαχητές, εδώ πιο κάτω, σε έναν καταρράκτη! Το πρώτο υδροηλεκτρικό έργο στην Ελλάδα! Αυτό είναι το μεγαλείο της αυταπάρνηση και της ανιδιοτέλειας!
Στο χωριό Θεοτόκος και το μουσείο του ΔΣΕ, που είναι σπίτι δωρεά της οικογένειας Ζούνη, γίνεται η επόμενη στάση. Εκεί, ο σύντροφος Δημήτρης Σδούκος από την ΚΟ της περιοχής ξεναγεί τους συμμετέχοντες. Στην είσοδο του ένα τεράστιο Δ. Γύρω γύρω σε πλάκες, τα ονόματα των νεκρών μαχητών από τα χωριά του κεντρικού, δυτικού Γράμμου και του Σμόλικα.
Τελευταία στάση στο λάκκο της Φλώρινας
Η τελευταία στάση του ταξιδιού, την τέταρτη μέρα, γίνεται στο μνημείο για τη μάχη της Φλώρινας. Οι γιγάντιες μορφές από το γλυπτό του Μακρή δεν αφήνουν περιθώριο για θλίψη παρά το γεγονός πως από κάτω είναι θαμμένοι κάτι παραπάνω από 700 μαχητές του ΔΣΕ. Τα ονόματά τους, ένα προς ένα στις πλάκες.
Φλεβάρης του 1949. Ο ΔΣΕ λίγο μετά την κατάληψη της Νάουσας επιχειρεί την κατάληψη και της Φλώρινας. Η μάχη σκληρή. Ο ΔΣΕ μπαίνει στην πόλη. Αλλά και ο αντίπαλος ήταν καλά προετοιμασμένος. 700 νεκροί και πάνω από 1.000 τραυματίες για το ΔΣΕ. Κι ακολουθεί το ανοσιούργημα. Ο αστικός στρατός παίρνει νεκρούς και τραυματίες και τους παραχώνει σ΄ έναν λάκκο, στις παρυφές της πόλης. Για δεκαετίες ήταν το μεγάλο μυστικό της πόλης. Ώσπου το ΚΚΕ έφερε στην επιφάνεια το γεγονός. Και μετά από μακροχρόνιες προσπάθειες, τελικά αγοράστηκε από το Κόμμα ο χώρος και στήθηκε εδώ ένα συγκλονιστικό και απόλυτα επιβλητικό μνημείο, οι νεκροί μαχητές που ορθώνονται ψηλά στον ουρανό, του γλύπτη Μέμου Μακρή. Ένα έργο που φιλοτέχνησε ο ίδιος για το Μαουτχάουζεν και τη Βουδαπέστη. Πιστό αντίγραφο είναι στο μνημείο στη Φλώρινα.
Το 4ήμερο προσκύνημα στην περιοχή, έκλεισε με μια σύντομη εκδήλωση της ΤΟ ΕΒΕ του ΚΚΕ, με το σύνθημα «ΕΑΜ – ΕΛΑΣ – ΕΠΟΝ – ΟΠΛΑ – ΔΣΕ, δόξα και τιμή στο ΚΚΕ» να δονεί την ατμόσφαιρα.
Κατά την κατάθεση στεφάνων στο μνημείο, με αφορμή και την επέτειο ίδρυσης του ΔΣΕ τέτοιες μέρες το 1946, ο σ. Νίκος Σφαντός στη σύντομη ομιλία του αναδεικνύει πως συνδέεται ο ηρωικός αγώνας του ΔΣΕ με το σήμερα πόσο επίκαιρα είναι τα διδάγματα που βγαίνουν.
«Η αστική τάξη πανηγύριζε έχοντας νικήσει σε μια κορυφαία μάχη, και μετά από κάποιους μήνες και τον ίδιο τον εμφύλιο. Ο ΔΣΕ ηττήθηκε στρατιωτικά αλλά ποτέ ηθικά. Η ηρωική πορεία του είναι πηγή διδαγμάτων.
Η αστική τάξη στην Ελλάδα όπως και παγκόσμια πήρε και διατήρησε την εξουσία της με την βία. Την περίοδο που κρινόταν το ποιος-ποιον μετά την απελευθέρωση κατά την 3χρονη εποποιία του Δημοκρατικού Στρατού αλλά και μετά στις εξορίες και τις φυλακές, διατήρησε την εξουσία της με ποταμούς αίματος, και χιλιάδες θύματα. Και σήμερα με την βία καταφέρνει η αστική τάξη και διατηρεί την εξουσία της, πότε ανοιχτά πότε συγκαλυμμένα. Με την καταστολή απέναντι στις διεκδικήσεις του λαού, με τη συμμετοχή της στα πολεμικά σχέδια των ιμπεριαλιστών…».
Με αφετηρία την πλατεία Σινάνη, ξεκίνησε η συζήτηση για το πώς και γιατί έγινε ο Β’ Παγκόσμιος πόλεμος. Δόθηκαν απαντήσεις στα ερωτήματα: «Τι γιορτάζεται την 28 η Οκτωβρίου και ποιος είπε το ΟΧΙ στην κατακτητή;», «Γιατί γιορτάζουμε την αρχή και όχι το τέλος του πολέμου;». Η συζήτηση στάθηκε ιδιαίτερα στο πως ξεκίνησε η αντίσταση: «Τις σκληρές μέρες της κατοχής, παρά τις διώξεις, τις φυλακίσεις και τις εξορίες, ξεκίνησαν να ανασυγκροτούνται οι παράνομες οργανώσεις του ΚΚΕ και της ΟΚΝΕ. Και στο Ηράκλειο, όπως και σε όλη την Ελλάδα, οι οργανώσεις του ΚΚΕ αποτέλεσαν το νου, την ψυχή και τον κύριο αιμοδότη του αντιστασιακού αγώνα».
ο Μπάμπης Τσιβίκας.Τόνισε επίσης ότι μέσα από αυτές τις εκδηλώσεις «εκφράζεται η αποφασιστικότητα μας, η αταλάντευτη στάση μας ότι ο αγώνας συνεχίζεται και σήμερα, για όλα τα προβλήματα που απασχολούν την εργατική τάξη, απέναντι στην κυβέρνηση, ενάντια στον ιμπεριαλιστικό πόλεμο που θεριεύει σήμερα. Οι εκδηλώσεις αυτές βάζουν το λιθαράκι τους, παραδειγματίζουν τη νέα γενιά, συμβάλλουν να διαπαιδαγωγούνται και να έρχονται σε επαφή με τα ιδανικά μας την ιστορία του Κόμματος και των αγώνων του οι νέες γενιές», ενώ αναφερόμενος στην αποστολή του τμήματος ανταρτών που στα τέλη του 1947 πέρασαν από την Στερεά Ελλάδα στην Εύβοια και συγκρότησαν το ανεξάρτητο τάγμα του ΔΣΕ, σημείωσε:
.
