Με μια εκδήλωση γεμάτη συγκίνηση, σεβασμό και περηφάνια, εκατοντάδες Ζιτσιώτες, φίλοι, οπαδοί και μέλη του ΚΚΕ τίμησαν την Κυριακή 10 Μάη τους πέντε εκτελεσμένους Ζιτσιώτες από τους ναζί, στην πλατεία Εθνικής Αντίστασης στη Ζίτσα.
Στο επίκεντρο βρέθηκαν τα αποκαλυπτήρια του μνημείου που στήθηκε δίπλα στο μνημείο της Εθνικής Αντίστασης, αφιερωμένου στους Βασίλη Σταμούλη, Γιώργο Γκάλγκο, Γιώργο Ροζάνη, Γιάννη Ροζάνη και Νίκο Παπαδιαμάντη. Οι τέσσερις πρώτοι εκτελέστηκαν μαζί με τους 200 κομμουνιστές στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής, την Πρωτομαγιά του 1944, ενώ ο Νίκος Παπαδιαμάντης εκτελέστηκε στο στρατόπεδο Παύλου Μελά στις 4 Μάρτη 1943.
Ο χώρος της εκδήλωσης είχε μετατραπεί σε ανοιχτή έκθεση ιστορικής μνήμης. Στα ταμπλό με τα βιογραφικά των εκτελεσμένων και τα ονόματα των 14 Ηπειρωτών που εκτελέστηκαν στην Καισαριανή την 1η Μάη 1944, οι επισκέπτες διάβαζαν πρόσωπα και διαδρομές. Τα γιγαντοπανό έδεναν το σήμερα με την ιστορία της Ζίτσας. Δίπλα στη φωτογραφία με τα Αετόπουλα στη Ζίτσα που με χωνιά καλούσαν σε προσκλητήριο αγώνα, αναγραφόταν «ΕΑΜ – ΕΛΑΣ – ΕΠΟΝ – ΟΠΛΑ – ΔΣΕ, αυτό είναι το ΚΚΕ», ενώ δίπλα στη φωτογραφία από την πύλη του Αρχηγείου του ΕΛΑΣ στη Ζίτσα, με τους αντάρτες ΕΛΑΣίτες φρουρούς, δέσποζε το σύνθημα «Τιμή και δόξα στους αλύγιστους της ταξικής πάλης».
Αποκαλυπτήρια μνημείου στην πλατεία Εθνικής Αντίστασης
Τα αποκαλυπτήρια του μνημείου έκανε η Μαρία Ανδρεάδου, μέλος της ΚΕ του ΚΚΕ και γραμματέας της Επιτροπής Περιοχής Ηπείρου – Κέρκυρας – Λευκάδας του ΚΚΕ.
Ακολούθησε χαιρετισμός από τον Λεωνίδα Λεοντάρη, δημιουργό του μνημείου και μέλος της ΤΕ Ιωαννίνων του ΚΚΕ. Αναφερόμενος στο ανάγλυφο, σημείωσε ότι επιχειρεί να αποδώσει τα συναισθήματα που γεννήθηκαν στην καρδιά του λαού όταν αντίκρισε τις φωτογραφίες της εκτέλεσης των 200 στην Καισαριανή. Οι μορφές του μνημείου, η μία πλάι στην άλλη, στέκονται αγέρωχες, «τραγουδώντας και φωνάζοντας για την Ελλάδα και το Κόμμα τους, το ΚΚΕ», ενώ οι υψωμένες γροθιές τους «σπάνε τα όρια του τόπου και του χρόνου», δείχνοντας τον δρόμο του ανυποχώρητου αγώνα.
Οι πέντε Ζιτσιώτες που πέρασαν στην αθανασία
Ο Βασίλης Σταμούλης γεννήθηκε το 1911 στη Ζίτσα, ενώ το 1928 πήγε στην Αθήνα, όπου έμαθε την τέχνη του τυπογράφου. Το 1933 έγινε μέλος του ΚΚΕ, πιάστηκε και εξορίστηκε για λίγο στη Φολέγανδρο. Το 1934 εργάστηκε ως τυπογράφος στον «Ριζοσπάστη». Στα τέλη του 1936 ξαναπιάστηκε και φυλακίστηκε στην Ακροναυπλία, ενώ το 1943 μεταφέρθηκε στο στρατόπεδο του Χαϊδαρίου.
Ο Νίκος Παπαδιαμάντης, φοιτητής Ιατρικής, υποψήφιος βουλευτής του ΚΚΕ το 1936, εξορίστηκε στη Φολέγανδρο, μεταφέρθηκε στην Ακροναυπλία και στη συνέχεια στο σανατόριο Πέτρας Ολύμπου, όπου διετέλεσε γραμματέας της Κομματικής Ομάδας. Εκτελέστηκε στις 4 Μάρτη 1943 στο στρατόπεδο Παύλου Μελά.
Ο Γιώργος Ροζάνης, γεννημένος το 1892 στη Ζίτσα, είχε μετακομίσει στην Πεντέλη, όπου άνοιξε μικρό μπακάλικο. Ο ίδιος οργανώθηκε στο ΕΑΜ, ενώ ο γιος του, Γιάννης Ροζάνης, στην ΕΠΟΝ.
Ο Γιώργος Γκάλγκος, γεννημένος το 1924 στη Ζίτσα, μετακόμισε σε ηλικία 12 ετών στην Πεντέλη, κοντά στον θείο του Γιώργο Ροζάνη, και οργανώθηκε επίσης στην ΕΠΟΝ. Πιάστηκαν στα μέσα Απρίλη 1944, στάλθηκαν στο στρατόπεδο Χαϊδαρίου και από εκεί οδηγήθηκαν στην εκτέλεση της Πρωτομαγιάς του 1944.
Η Ζίτσα των αγώνων και τα συμπεράσματα του σήμερα
Στην εκδήλωση μίλησε ο Σπύρος Κωστής, γραμματέας της ΤΕ Ιωαννίνων του ΚΚΕ, αναδεικνύοντας γιατί η Ζίτσα ήταν ο τόπος όπου έπρεπε να πραγματοποιηθεί αυτή η τιμητική εκδήλωση. Όπως σημείωσε, η απόφαση πάρθηκε «χωρίς δεύτερη σκέψη» μετά τη δημοσιοποίηση των φωτογραφιών των «200», γιατί εδώ γεννήθηκαν, έζησαν και ρίζωσαν οι σύντροφοι που τιμήθηκαν.
Αναφέρθηκε ακόμα στην προσπάθεια φασιστοειδών να χτυπήσουν την εκδήλωση, με το σκίσιμο αφισών τις προηγούμενες μέρες και την επίθεση σε μέλος του ΚΚΕ την παραμονή της εκδήλωσης. Η μαζική παρουσία του λαού της περιοχής έδωσε την καλύτερη απάντηση σε όσους θέλουν να σκεπάσουν την ιστορική αλήθεια, με την πλατεία να γεμίζει από το σύνθημα «Ούτε σε ξερονήσια ούτε σε φυλακές, ποτέ τους δεν λυγίσανε οι κομμουνιστές».
Στην κεντρική ομιλία, ο Φάνης Παρρής, μέλος της ΚΕ του ΚΚΕ, στάθηκε στη Ζίτσα ως τόπο όπου η ιστορία του ταξικού κινήματος φαίνεται συμπυκνωμένη: Από τους πρώτους κομμουνιστικούς πυρήνες, τους αγώνες των φτωχών αγροτών, τις διώξεις και την Αντίσταση, μέχρι την ένταξη στον ΔΣΕ, την πολιτική προσφυγιά και την επιστροφή.
Όπως τόνισε, Οργάνωση του ΚΚΕ υπήρχε στο χωριό ήδη από τα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του 1930. Στη Ζίτσα υπήρχε και Όμιλος της Εργατικής Βοήθειας, ενώ το 1935 πραγματοποιήθηκε το Α’ Αμπελουργικό Συνέδριο Ηπείρου. Τον Μάη του 1936, μετά από χαλάζι που κατέστρεψε τα αμπέλια, ο λαός της περιοχής απάντησε στην κοροϊδία των αρχών με μαχητικό συλλαλητήριο. Όπως καταγράφηκε τότε, τα μαύρα μαντίλια των γυναικών καρφωμένα σε ξύλα έγιναν μαύρες σημαίες της αγροτικής οργής.
Στη συνέχεια ανέδειξε ότι η Ζίτσα ήταν ένα από τα πρώτα κόκκινα χωριά. Στις εκλογές του 1933 ο εκλογικός συνδυασμός του ΚΚΕ αναδείχθηκε πρώτη δύναμη με 38,98%, ενώ στις εκλογές του 1936 πήρε 23,87%, καταλαμβάνοντας τη δεύτερη θέση. Από τις πρώτες μέρες της Κατοχής οργανώθηκαν ανταρτοομάδες. Τον Οκτώβρη του 1941 η Οργάνωση είχε ήδη 120 μέλη και στη συνέχεια έγινε η ΕΑΜική Οργάνωση της Ζίτσας, με τη συμμετοχή του χωριού στο ΕΑΜ να γίνεται πάνδημη. Εδώ ήταν και η έδρα του 15ου Συντάγματος του ΕΛΑΣ. Στα σημεία αυτά, το σύνθημα «Λαέ θυμήσου το χώμα που πατάς, λευτέρωσαν με αγώνα ΕΑΜ – ΕΠΟΝ – ΕΛΑΣ» ακούστηκε σαν απάντηση και συνέχεια της ίδιας ιστορίας.
Μέσα από αυτά τα τοπικά γεγονότα αναδείχθηκε και το γενικότερο συμπέρασμα της εκδήλωσης: Ότι οι 200 της Καισαριανής, οι πέντε Ζιτσιώτες και συνολικά οι αλύγιστοι της ταξικής πάλης δείχνουν τον άνθρωπο που μπορούν να τον εξοντώσουν, αλλά όχι να τον υποτάξουν. Γι’ αυτό και το παράδειγμά τους συνεχίζει να συγκινεί και να εμπνέει, σε μια εποχή που οι δύο κόσμοι -ο κόσμος της δουλειάς και της δημιουργίας από τη μία, ο κόσμος της εκμετάλλευσης και των ιμπεριαλιστικών πολέμων από την άλλη- συνεχίζουν να συγκρούονται.
Με τους συγγενείς, τα παιδιά και το προσκλητήριο των νεκρών
Ακολούθησε κατάθεση στεφάνων από την ΚΕ του ΚΚΕ, την ΤΕ Ιωαννίνων του ΚΚΕ, την Οργάνωση Περιοχής Ηπείρου – Κέρκυρας – Λευκάδας της ΚΝΕ, την ΚΟΒ Ζίτσας του ΚΚΕ και την ΠΕΑΕΑ – ΔΣΕ.
Ξεχωριστή στιγμή ήταν η κατάθεση στεφάνων από τους συγγενείς των εκτελεσμένων. Εκ μέρους των οικογενειών Γκάλγκου και Ροζάνη κατέθεσε ο ανιψιός τους, για την οικογένεια Σταμούλη η ανιψιά του και τα εγγόνια του αδελφού του, ενώ για την οικογένεια Παπαδιαμάντη ο εγγονός του αδελφού του. Τη δική τους τιμή απέτισαν και τα μέλη του «Κόκκινου Αερόστατου», δίνοντας στην εκδήλωση τη συνέχεια των γενιών.
Η συγκίνηση κορυφώθηκε στο μουσικοαφηγηματικό μέρος, που έφερε μέσα στην πλατεία τις φωνές του Χαϊδαρίου, της Καισαριανής, των μελλοθάνατων που βάδισαν με το κεφάλι ψηλά προς το εκτελεστικό απόσπασμα. Μέσα από τις αφηγήσεις, τα τραγούδια και την απαγγελία των ονομάτων, η ιστορία δεν παρουσιάστηκε σαν μακρινό γεγονός, αλλά σαν ζωντανή παρακαταθήκη.
Ιδιαίτερη στιγμή ήταν όταν η Γεωργία Βαλερά, κόρη μαχητή της Εθνικής Αντίστασης και του ΔΣΕ, τραγούδησε με ηπειρώτικη λεβεντιά τους στίχους «Βγήκαν αντάρτες στα βουνά, βγήκαν να πολεμήσουν για τη λευτεριά», συμπληρώνοντας γεμάτη συγκίνηση πως «είμαστε εδώ και συνεχίζουμε». Η φωνή της συμπύκνωσε το φορτίο της ημέρας: Τη μνήμη των νεκρών, τη συγκίνηση των συγγενών και την περηφάνια ενός τόπου που δεν ξεχνά.
Και όταν η εκδήλωση έφτασε στο προσκλητήριο των νεκρών, το παρατεταμένο χειροκρότημα ενώθηκε με το σύνθημα που σφράγισε το περιεχόμενό της: «Το μέλλον μας δεν είναι ο καπιταλισμός, είναι ο νέος κόσμος, ο σοσιαλισμός».
«Ετούτος ’δώ ο λαός δεν γονατίζει παρά μόνο μπροστά στους νεκρούς του»
Υπάρχουν τόποι που δεν αφήνουν την Ιστορία να περάσει στη λήθη. Που την κρατούν χαραγμένη στις πέτρες, στα μνημεία, στις οικογένειες, στα χώματα που σκέπασαν αγωνιστές και γέννησαν νέους αγώνες. Τέτοιος τόπος είναι η Ζίτσα. Ένα χωριό όπου οι πρώτοι κομμουνιστικοί πυρήνες, η Αντίσταση, το ΕΑΜ, ο ΕΛΑΣ, η ΕΠΟΝ, ο ΔΣΕ είναι ζωντανή μνήμη μέσα στον λαό. Και τέτοια στιγμή ήταν η εκδήλωση για τους πέντε εκτελεσμένους Ζιτσιώτες κομμουνιστές, όπου συγγενείς, παιδιά, νέοι και παλιοί αγωνιστές στάθηκαν μπροστά στους νεκρούς τους, δείχνοντας πως η κόκκινη γραμμή συνεχίζεται.
Αδιάψευστοι μάρτυρες, τα στιγμιότυπα που εκτυλίχθηκαν μπροστά στο μνημείο των πέντε κομμουνιστών ηρώων.
Η Γεωργία Βαλερά, κόρη μαχητή της Εθνικής Αντίστασης και του ΔΣΕ, στάθηκε μαυροντυμένη μπροστά στα μικρόφωνα. Στο χέρι, ένα κόκκινο γαρίφαλο. Το Μαύρο των γυναικών της Ηπείρου για το πένθος που δεν ξεχνά. Κόκκινο για την τιμή που δεν σβήνει. Τραγούδησε «Βγήκαν αντάρτες στα βουνά, βγήκαν να πολεμήσουν για τη λευτεριά» και είπε: «Είμαστε εδώ και συνεχίζουμε».
Παιδιά στάθηκαν μπροστά στο γιγαντοπανό με τα Αετόπουλα της Ζίτσας, τα παιδιά της Κατοχής που με τα χωνιά καλούσαν σε προσκλητήριο αγώνα. Δίπλα τους το σύνθημα: «ΕΑΜ – ΕΛΑΣ – ΕΠΟΝ – ΟΠΛΑ – ΔΣΕ, αυτό είναι το ΚΚΕ». Λίγο μετά, τα παιδιά του «Κόκκινου Αερόστατου» βρέθηκαν μπροστά στο μνημείο, άφησαν λουλούδια και ύψωσαν τις γροθιές τους. Μικρά χέρια μπροστά στα ονόματα ανθρώπων που εκτελέστηκαν γιατί ήταν κομμουνιστές. Από τα χωνιά της Αντίστασης στις παιδικές γροθιές του σήμερα, η ίδια κόκκινη γραμμή. Η νέα γενιά μπαίνει μπροστά. Η φλόγα του αγώνα κρατιέται άσβεστη.
Στην εκδήλωση αμέτρητες ήταν οι στιγμές που ένας κόμπος στον λαιμό, ένα σφίξιμο στο στομάχι, τα βουρκωμένα μάτια αποτύπωναν το βάρος της κληρονομιάς. Ανθρώπων δραστήριων, λαϊκών, δεμένων με το Κόμμα και τον λαό, που τους εξόντωσαν οι ναζί και οι ντόπιοι συνεργάτες τους, αλλά δεν κατάφεραν να τους υποτάξουν. Αυτός ο κόσμος, που στάθηκε στην πλατεία της Ζίτσας, έδειξε πως οι εκτελεσμένοι δεν έγιναν παρελθόν. Έγιναν ρίζα.
Γι’ αυτό ενοχλεί αυτή η μνήμη. Όχι γιατί υπάρχει μια πλάκα ή ένα μνημείο. Αλλά γιατί υπάρχουν άνθρωποι που ξέρουν ποιοι ήταν οι νεκροί τους, γιατί εκτελέστηκαν, σε ποια πλευρά στάθηκαν. Από τη μια, η πατρίδα της δουλειάς, της Αντίστασης, της αξιοπρέπειας, των ανθρώπων που δεν λύγισαν. Από την άλλη, η πατρίδα της παραχάραξης, του αντικομμουνισμού, των τραμπούκων και όσων θέλουν την Ιστορία έξω από τον τόπο όπου γράφτηκε — η ίδια που σήμερα ζητά νέες θυσίες για τα κέρδη και τους πολέμους τους.
Και τέλος, οι συγγενείς. Γονάτισαν μπροστά στο μνημείο για τους δικούς τους νεκρούς. Πράξη τιμής. Μνήμης. Υπόσχεσης συνέχειας. Γιατί στη Ζίτσα φάνηκε ξανά: «Ετούτος ’δώ ο λαός δεν γονατίζει παρά μόνο μπροστά στους νεκρούς του».
